Oniks deyince çoğu kişinin aklına parlak siyah bir yüzük taşı gelir. Oysa aynı ad, taşçılıkta birbirinden çok farklı iki malzeme için kullanılır: biri kuvars ailesinden sert bir taş, öteki mağara ve kaynak sularının bıraktığı yumuşak, bantlı bir kalsit. Bu yazıda “oniks” adının neyi anlattığını, mavi rengin nereden gelebileceğini ve mavi oniksin evde nasıl bakılacağını anlatıyoruz.
Kısaca: Mineralojide oniks, düz ve paralel bantlı bir kalsedondur; yani kuvars ailesindendir ve Mohs ölçeğinde 7 sertliktedir. Taşçılıkta ise “oniks” ya da “oniks mermer” adı bantlı kalsit için de kullanılır; kalsit 3 sertliktedir ve asitten etkilenir. Doğal kalsedonun mavisi çoğunlukla soluk ve grimsidir; canlı mavi tonlar boyamayla da elde edilebilir.
İçindekiler
Oniks adı nereden gelir?
“Oniks” sözcüğü Türkçeye Fransızcadan, Fransızcaya Latinceden, Latinceye de Eski Yunanca ónyx sözcüğünden geçmiştir. Bu sözcüğün anlamı “tırnak”tır. Nişanyan Sözlük’e göre taşa bu ad, yarı saydam ve katmanlı yapısı tırnak ya da boynuz dokusuna benzediği için verilmiştir.
Osmanlıcada bu taşın adı balğamî idi. TDK bugün de “oniks”i “balgam taşı” maddesine bağlar ve aynı maddede “Hacıbektaş taşı” ile “mühresenk” adlarını da sayar. İlginç bir ayrıntı: 1911 tarihli bir gazetede “balğamî (oniks) taşından mamul mineli sütunlar” ifadesi geçer; iki ad o yıllarda yan yana kullanılıyordu.
Mineralojide oniks: bantlı kalsedon
Kalsedon, kristalleri ancak güçlü büyütmeyle görülebilen ince taneli kuvarstır. Uluslararası Gemoloji Derneği’ne (IGS) göre oniks, düz ya da neredeyse paralel bantları olan bir kalsedondur. Akik de bantlı bir kalsedondur, ama bantları genellikle iç içe ve kavislidir. Bazı mineraloji kaynakları oniksi akiğin bir türü olarak sınıflandırır; ayrım kesin çizgilerle yapılmaz.
Paralel bantlar, oymacılara katmanlar arasında renk oyunu yapma imkânı verir. Oniksten yüzyıllardır kamea, yani kabartma oyma yapılır; çoğunda koyu bir zeminin üzerindeki açık renkli üst katman oyulur. Beyaz ile kırmızımsı, kahverengimsi ya da sarı katmanları olan türüne sardoniks denir. Roma döneminden kalma sardoniks kameaları da bilinir.
IGS’nin andığı ve “mavimsi görünen” diye tanımladığı bir tür daha vardır: nikolo oniks. Bu taşta siyah bir zeminin üzerinde çok ince bir beyaz katman bulunur; katman o kadar incedir ki siyahın üzerinde neredeyse mavi görünür.
Taşçılıkta oniks: bantlı kalsit
Taş ve süs eşyası ticaretinde “Meksika oniksi”, “kireçtaşı oniksi” ya da “oniks mermer” diye satılan malzeme ise kalsedon değildir. IGS’ye göre bu malzeme, kireçtaşı mağaralarında oluşan bantlı bir kalsittir. Geology.com da Meksika’nın Tecali bölgesinden çıkan yarı saydam kalsiti “oniks” biçiminde anar.
İki malzeme benzer görünse de özellikleri çok farklıdır:
- Kalsedon oniks: Kuvars ailesi; Mohs ölçeğinde 7; dilinimi yok; camsı parlaklıkta cila alır.
- Kalsit “oniks”: Kalsiyum karbonat; Mohs ölçeğinde 3; mükemmel dilinim, yani belirli düzlemler boyunca kolay ayrılır; seyreltik asitte köpürür.
Kuvars ailesinin başka üyelerini yeşil kuvars ve sitrin yazılarımızda anlattık.
Mağazada
Doğal taşlar ve kristaller
1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz
Mavi renk nereden gelir?
IGS’ye göre kalsedonun renkleri, oluşum sırasında içine giren demir, nikel, bakır ve titanyum gibi metal safsızlıklarından gelir. Boyanmamış kalsedon çoğu zaman grimsi mavidir. Doğal mavi kalsedonlar da vardır; ABD’de Kaliforniya ve Nevada’dan, Afrika’da Namibya’dan çıkan türleri bilinir. Bunların rengi genellikle soluk ile orta ton arasındadır.
Kalsedon gözenekli bir taştır. IGS, kalsedonun boyanmasını eski ve yaygın bir uygulama olarak tanımlar ve boyamanın alıcıya açıklanması gerektiğini belirtir. Amerika Gemoloji Enstitüsü (GIA) da laboratuvarında, bakırla maviye boyanmış ve bir ticari adla satılan kalsedon boncukları incelemiştir.
Bu nedenle “mavi oniks” adıyla anılan bir taşın rengi doğal da olabilir, boyadan da gelebilir; hangi malzeme olduğu ve renginin kaynağı ancak gemolojik testle kesinleşir. Bu bölüm genel bir bilgidir, belirli bir ürün hakkında yargı değildir.
Mavi oniks nasıl temizlenir ve bakılır?
- Yumuşak fırça, hafif sabun, ılık su: Taşı yumuşak bir fırça ve hafif sabunlu ılık suyla temizleyin, sonra kurulayın.
- Asitten uzak tutun: Kalsit asitle tepkimeye girer. Sirke ya da limon içeren temizleyicileri kullanmayın.
- Uzun süre güçlü güneşte bırakmayın: IGS’ye göre boyalı taşlar güçlü güneş ışığında zamanla solabilir.
- Ayrı saklayın ve darbeden sakının: Kalsit kolay çizilir ve dilinim düzlemleri boyunca kırılabilir. Bez bir kesede ya da bölmeli bir kutuda tutun.
Diğer taşlarınız için genel bakım adımlarını taş bakım ve temizlik rehberimizde bulabilirsiniz.
Evde mavi oniks: nerede dursun?
Oniksin bantları, ışık taşın içinden geçtiğinde daha belirgin görünür. Yarı saydam bir parçayı pencere önüne ya da arkadan ışık alan bir rafa koyarsanız katmanlar gün içinde farklı tonlarda okunur. Doğrudan güneş alan bir pencere yerine, gün boyu dolaylı ışık alan bir köşe tercih edilebilir.
Sık sorulanlar
Oniks ile akik aynı şey mi?
İkisi de bantlı kalsedondur. Oniksin bantları düz ve paraleldir, akiğinkiler genellikle kavislidir. Bazı kaynaklar oniksi akiğin bir türü sayar.
Mavi oniks boyalı mı?
Olabilir de olmayabilir de. Doğal mavi kalsedon vardır, ama kalsedonun boyanması da yaygındır. Kesin cevabı yalnız gemolojik test verir.
Oniks mermer gerçek oniks mi?
Mineralojik anlamda hayır. “Oniks mermer” bantlı bir kalsittir; oniks ise kuvars ailesinden bantlı bir kalsedondur.
Mamuxa’da mavi oniks
Mamuxa’daki mavi oniks taşlarını ürün sayfasında inceleyebilirsiniz. Diğer taşlarımızı Doğal Taşlar bölümümüzde bulabilirsiniz.
