Kaplan gözü taşını avucunuzda yavaşça çevirdiğinizde, altın-kahve yüzeyin üzerinde ipek gibi parlak bir ışık bandı kayar. Taşı ters yöne döndürdüğünüzde açık renkli şerit koyulaşır, koyu şerit aydınlanır. Bu yazıda kaplan gözünün ne olduğunu, bu ışık bandının nereden geldiğini, jeologların taşın oluşumunu neden yeniden tartıştığını ve evde nasıl bakılıp sergileneceğini anlatıyoruz.
Kısaca: Kaplan gözü, içinde krosidolit adlı lifli bir mineralin ince lifleri bulunan bir kuvars taşıdır. Yüzeyde kayan ışık bandına “kedi gözü etkisi” denir ve liflerden yansıyan ışıktan doğar. Mohs ölçeğinde 7 sertliktedir. Başlıca kaynağı Güney Afrika’nın Kuzey Kap bölgesidir; bant en net biçimde kubbe biçiminde kesilmiş taşlarda görünür.
İçindekiler
Kaplan gözü nedir?
Kaplan gözü, kuvars ailesinden süs taşı olarak kullanılan bir taştır. Gövdesinin neredeyse tamamı kuvarstır; içinde ise krosidolit adlı, demir içeren lifli bir mineralin çok ince lifleri dizilidir. Bu lifler birbirine paralel ama hafifçe dalgalı uzanır. Kuvars ailesini yeşil kuvars yazımızda anlattık.
Kaplan gözü taşının özellikleri
- Mineral: Kuvars; içinde krosidolit lifleri
- Sertlik: Mohs ölçeğinde 7
- Parlaklık: İpeksi; ışık bandı (kedi gözü etkisi) gösterir
- Renk: Altın sarısından kahverengiye; mavi-gri türü “şahin gözü” olarak bilinir
- Başlıca kaynaklar: Güney Afrika (Kuzey Kap), Avustralya, Namibya, Hindistan
Işık bandı nereden gelir?
Kaplan gözünün yüzeyindeki parlak şeride gemolojide “chatoyancy”, yani “kedi gözü etkisi” denir. Adı, bandın bir kedinin yarık biçimli göz bebeğine benzemesinden gelir. Amerika Gemoloji Enstitüsü (GIA), bu etkiyi taşın içindeki paralel iğne ya da liflerin ışığı saçması ve taşın kubbe biçimli yüzeyinin bu ışığı tek bir parlak çizgide toplaması olarak açıklar.
İlginç bir ayrıntı: Bant, liflere paralel değil, onlara dik uzanır. Aşağıda anlatacağımız 2003 tarihli çalışmanın yazarları bu gözleme dayanarak ışığın kuvarstan değil, krosidolit liflerinden yansıdığı sonucuna varmıştır.
Mağazada
Doğal taşlar ve kristaller
1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz
Bir taş, iki açıklama: nasıl oluşur?
Kaplan gözü uzun süre ders kitaplarında “psödomorf” örneği olarak anlatıldı. Psödomorf, bir mineralin başka bir mineralin yerini alıp onun dış biçimini taşımaya devam etmesi demektir. 1873’te Wibel’in öne sürdüğü bu görüşe göre, sıcak suda çözünmüş kuvars krosidolit liflerinin arasına sızar ve lifleri yavaş yavaş yerinden ederek onların biçimini alır.
2003’te Geology dergisinde yayımlanan bir çalışmada Penn State Üniversitesi’nden Heaney ve Fisher bu açıklamayı sorguladı. Güney Afrika örneklerini mikroskopla inceleyen araştırmacılara göre kuvars ve krosidolit, kayadaki ince bir çatlakta aynı anda büyür. Çatlak tekrar tekrar açılıp dolar; her seferinde iki mineral birlikte uzar. Bu sürece “çatla-kapan” (crack-seal) mekanizması denir.
Bugün kaynaklar iki açıklamayı da kullanıyor. Örneğin Geology.com taşı hâlâ “krosidolit liflerinin yerini silisin alması” olarak tanımlarken GIA, Avustralya’daki büyük bir örnek için liflerin büyürken kuvarsla sarıldığını yazar. Biz iki görüşü de aktarıyoruz; aralarında hüküm vermiyoruz.
Rengi: altın, kahve ve mavi
Krosidolit lifleri aslında mavimsi renktedir. Liflerdeki demirin bir kısmı zamanla kahverengi demir oksite dönüştüğünde taş tanıdık altın-kahve rengini alır. Lifler mavi-gri rengini kaybetmediğinde ortaya çıkan türe “şahin gözü” (hawk’s eye) denir; bazı taşlarda iki renk yan yana görülür.
Piyasada kırmızı, mavi ya da yeşil kaplan gözü de görebilirsiniz. Geology.com’a göre bu renkler çoğunlukla ısıl işlem ya da boyamayla elde edilir; Uluslararası Gem Derneği (IGS) de ağartma, boyama ve ısıtmayı bu taşta görülen işlemler arasında sayar.
Nereden çıkar?
Kaplan gözünün başlıca kaynağı Güney Afrika’nın Kuzey Kap eyaletidir. Science News’e göre bölgenin batısındaki zengin yataklar 1880’lerde bulunmuştur. Avustralya’nın Pilbara bölgesi de bilinen bir kaynaktır: GIA müzesinde sergilenen, 3 metreden uzun ve 180 kilo ağırlığındaki bir kaplan gözü levhası buradan çıkmıştır. GIA’ya göre bu kayaç yaklaşık iki buçuk milyar yıl önce eski denizlerde biriken demirli tortulardan oluşmuştur.
Kesim: bant neden kubbe biçimli taşta görünür?
Kaplan gözü çoğunlukla kabaşon kesilir; yani yüzü kesme yüzeyler yerine düzgün bir kubbe biçiminde parlatılır. GIA’ya göre düz bir yüzey saçılan ışığı tek bir çizgide toplayamaz; bandı odaklayan kubbenin eğriliğidir. Kesim sırasında taşın lif yönüne göre doğru yerleştirilmesi de bandın ne kadar net görüneceğini belirler. Bu yüzden kaplan gözü en çok boncuk, kabaşon ve küçük oyma eserlerde karşınıza çıkar.
Kaplan gözü nasıl temizlenir ve bakılır?
- Ilık sabunlu su: GIA, sitrin gibi kuvars türleri için ılık sabunlu suyu güvenli yöntem olarak anar. Yumuşak bir bezle silin, sonra kurulayın.
- Boyalı taşta dikkat: Renginin boyayla verildiğini bildiğiniz taşları ultrasonik temizleyiciye koymayın.
- Ayrı saklayın: Taşlar birbirine sürtündükçe yüzeyde ince çizikler oluşabilir. Bez bir kesede ya da bölmeli bir kutuda tutun.
Taşların genel bakımını taş bakımı ve temizliği rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Evde kaplan gözü: ışığı nereden alsın?
Işık bandını görmek için ışığın tek bir yönden gelmesi yeterlidir. Taşı pencere önüne ya da bir masa lambasının yanına koyun ve bandın en net göründüğü açıyı bulana kadar birkaç kez çevirin. Gün içinde ışığın açısı değiştikçe bant da taşın üzerinde yer değiştirir. Birkaç taşı yan yana dizecekseniz her birini biraz farklı açıyla yerleştirmek, şeritlerin farklı anlarda parlamasını sağlar.
Sık sorulanlar
Kaplan gözü bir kuvars mı?
Evet. Taşın gövdesi büyük ölçüde kuvarstan oluşur; altın rengi ve ışık bandı içindeki krosidolit liflerinden gelir.
Şahin gözü ile kaplan gözü arasındaki fark nedir?
İkisi aynı yapıdadır. Şahin gözünde lifler mavi-gri renktedir; kaplan gözünde liflerdeki demir kahverengi demir oksite dönüşmüştür.
Işık bandı neden her açıda görünmüyor?
Bant, liflerden yansıyan ışığın taşın kubbe biçimli yüzeyinde toplanmasıyla oluşur. Taşı ya da ışık kaynağını hareket ettirdikçe bant da yer değiştirir.
Mamuxa’da kaplan gözü
Kaplan gözü taşını mağazamızdaki ürün sayfasında, diğer taşlarımızı Doğal Taşlar bölümümüzde bulabilirsiniz.
