Koku ve Hafıza Üzerine 6 Kitap: Okuma Listesi

Bir ıhlamur kokusu, bir çekmecedeki sabun, yağmurdan sonra ıslak toprak: Bazı kokular yıllardır aklınıza gelmeyen bir odayı bir anda geri getirir. Bu deneyime, aşağıda göreceğiniz bir roman sahnesinden ötürü “Proust etkisi” denir. Bu yazıda kokuyla hafıza arasındaki bu bağı farklı yerlerden anlatan altı kitabı, Türkçe yayınevleriyle birlikte sıralıyoruz.

Bu bağ yalnız edebî bir his olarak kalmadı. Psikologlar da onu ölçmeye çalıştı. R. S. Herz ve J. W. Schooler’ın 2002’de yayımlanan çalışmasında, kokuyla birlikte hatırlanan anılar, aynı şeyin görüntüsüyle ya da adıyla hatırlananlardan daha duygusal bulundu. Liverpool Üniversitesi’nde yapılan bir başka çalışmada ise kokunun çağırdığı anılar en çok 6–10 yaş arasında toplandı. Sözcüklerin çağırdığı anılar ise 11–25 yaş arasında toplandı. İki çalışma da belli deney koşullarında yapıldı. Bu yüzden bağın herkeste aynı biçimde işlediğini söyleyemeyiz.

Koku ve hafıza üzerine altı kitap

1. Swann’ların Tarafı, Marcel Proust

Yayınevi: Yapı Kredi Yayınları · Çeviren: Roza Hakmen

Kayıp Zamanın İzinde dizisinin ilk kitabıdır. Anlatıcı çaya batırdığı bir madlen kekinin tadıyla Combray’deki çocukluk tatillerini, oradaki evi ve insanları bir bir hatırlar. “Proust etkisi” adı bu sahneden gelir. Cümleler uzun ve dolambaçlıdır. Kitaba girmek için bir akşam yalnız ilk bölüm “Combray”i okumanız yeter.

2. Koku, Patrick Süskind

Yayınevi: Can Yayınları

Roman 18. yüzyıl Fransa’sında geçer. Jean-Baptiste Grenouille 1738’de Paris’te bir balık tezgâhında doğar. Neredeyse insanüstü bir koku alma yeteneği vardır ama kendi bedeninin kokusu yoktur. Almanca özgün adının alt başlığı “bir katilin hikâyesi” anlamına gelir. Karanlık bir kitap olduğunu bilerek açın.

Kasım indirimi

9–11 Kasım: ağaç tütsülerde %15 indirim

Palo Santo, sandal ve öd ağacı tütsülerinde, ağaç tütsü paketlerinde geçerli.

1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz

Ağaç Tütsülere Git

3. Flush, Virginia Woolf

Yayınevi: Can Yayınları · Çeviren: Fatih Özgüven

Kitap, şair Elizabeth Barrett Browning’in spanyel köpeği Flush’ın Viktorya dönemi İngiltere’sindeki hayatını konu alır. Woolf bu dünyayı bir köpeğin algısından anlatır: Görmenin yerini koku alır, çevre önce kokularıyla tanınır. Kısa bir kitaptır, bir ya da iki akşamda biter.

4. Beş Şehir, Ahmet Hamdi Tanpınar

Yayınevi: Dergâh Yayınları

Ankara, Erzurum, Konya, Bursa ve İstanbul üzerine denemelerden oluşur. İlk baskısı 1946’da yapıldı. Tanpınar şehirleri taşıyla olduğu kadar sesiyle ve kokusuyla da hatırlar: Erzurum çarşısında “keskin bir meşin kokusu”, İstanbul’da kışın bittiğini haber veren Silivri yoğurtçusunun ardından sürüklediği taze çimen kokusu. Her şehir ayrı bir bölüm olduğu için kitabı bir akşam bir şehir diye okuyabilirsiniz.

5. Bütün Şiirleri, Orhan Veli

Yayınevi: Yapı Kredi Yayınları

Orhan Veli’nin şiirlerinde deniz sık sık kokusuyla gelir. “Gün Olur” şiirinde yola çıkma isteği bir kokuya bağlanır: “Denizden yeni çıkmış ağların kokusunda”. Şiirler kısa olduğu için kitabı herhangi bir sayfadan açıp birkaç tanesini okuyarak bırakabilirsiniz.

6. Kokunun Tarihi, Alain Corbin

Yayınevi: Doğu Batı Yayınları · Çevirenler: Pınar Güzelyürek Çelik, Mehmet Emin Özcan, Lale Özcan

Mikrotarih çalışmalarıyla tanınan Corbin, 18. ve 19. yüzyıl Paris’inde evlerin ve mahallelerin kötü kokulardan adım adım nasıl temizlendiğini izler. İyi ve kötü koku ayrımının sınıf farklarını, konfor arayışını ve zenginliği nasıl gösterdiğini anlatır. Listenin en yoğun kitabıdır (398 sayfa). Bir bölüm seçip yavaş yavaş okumanızı öneririz.

Sık sorulanlar

Mamuxa’da okuma akşamları

Akşam okurken mum ve tütsüyü birlikte kullanmak isterseniz, kokuları nasıl sıralayacağınızı koku katmanlama yazımızda anlattık. Atölyemizde ince balmumu tabakalarını tek tek elle sararak yaptığımız mumlarda parafin, boya ya da koku katkısı yoktur. Yanarken hafif bir bal kokusu bırakır. Fitili nasıl keseceğinizi ve ilk yakışta neye dikkat edeceğinizi balmumu mum nasıl yakılır yazımızda bulabilirsiniz.

Peki sizin hafızanızda bir kokuyla birlikte duran kitap hangisi?

Kaynaklar

1. Herz RS, Schooler JW
2. Chu S, Downes JJ
3. Encyclopaedia Britannica, "Swann's Way"
4. Yapı Kredi Yayınları, Kayıp Zamanın İzinde I. Cilt künye ve ön sayfalar
5. Diogenes Verlag, Das Parfum. Die Geschichte eines Mörders
6. Kadir Has Üniversitesi Kütüphanesi kaydı
7. Macadré P.
8. Dergâh Yayınları, Beş Şehir
9. Aydoğan F., "Beş Şehir'in Hafıza Mekânları"
10. Orhan Veli Kanık, Bütün Şiirleri, Yapı Kredi Yayınları (Internet Archive kaydı)
11. Büyük D., "Orhan Veli Kanık'ın Şiirlerinde 'Deniz' Tasavvuru", Uluslararası Sosyal Bilimler ve Sanat Araştırmaları
12. Doğu Batı Yayınları, Kokunun Tarihi