Mamuxa Editör Ekibi

Kuyumcu vitrinlerinde ay adlarıyla dizilmiş küçük taşlar görürsünüz: ocak için koyu kırmızı bir garnet, şubat için mor bir ametist, aralık için mavi-yeşil bir turkuaz. Bu sıralama çok eski görünse de bugünkü biçimini bir kuyumcu toplantısında, 1912’de aldı. Bu yazıda doğum taşı listesinin nasıl ortaya çıktığını, sonra nasıl değiştiğini ve her ayın taşının rengini anlatıyoruz. Kısaca: Bugün kullanılan doğum taşı listesi, ABD’li kuyumcuların ulusal birliğinin Ağustos 1912’de Kansas City’deki toplantısında kabul edildi. Liste sonradan birkaç kez genişletildi: 1952’de sitrin ve zirkon, 2002’de tanzanit, 2016’da spinel eklendi. Ayları on iki taşla eşleştirme fikri ise çok daha eskidir ve başrahibin göğüslüğündeki on iki…

Bir kasede yan yana duran üç taşa bakın: biri saydam ve renksiz, biri ışıkta pul pul parlar, biri de koyu kırmızı ve ışık geçirmez. Görünüşleri bu kadar farklı olsa da üçü aynı mineralden, kuvarstan oluşur. Bu yazıda Mamuxa Defter’de adı geçen taşları mineral ailelerine göre sıralıyor, hangi taşın hangi aileden geldiğini ve ne kadar sert olduğunu anlatıyoruz. Kısaca: Taşlar, kimyasal yapılarına göre mineral ailelerine ayrılır: silikatlar, oksitler, karbonatlar, fosfatlar, sülfatlar ve diğerleri. Aynı aileden taşlar benzer sertlik ve dayanıklılık gösterir. Sertlik, 1812’den beri kullanılan 1–10 arası Mohs ölçeğiyle verilir: kuvars 7, malahit 3,5–4 sertliktedir. Obsidyen, mercan, amonit ve terahertz ise…

“Terahertz taşı” adı, ilk duyulduğunda bir mineralden çok bir fizik dersini hatırlatır. Bunun nedeni basit: ad, gerçekten fizikteki bir frekans biriminden alınmıştır. Bu yazıda bu adın ne anlama geldiğini, terahertz taşının bir mineral olup olmadığını, hangi iddialarla satıldığını ve bu iddialar hakkında bilim insanlarının ne söylediğini anlatıyoruz. Kısaca: Terahertz taşı, adını fizikteki terahertz frekans bandından alan, ticari adla satılan bir üründür. Uluslararası Mineraloji Birliği’nin mineral listesinde bu adla bir mineral yoktur. Satıcıların öne sürdüğü sağlık iddiaları bilimsel olarak doğrulanmamıştır; terahertz dalgaları üzerine çalışan bir üniversite laboratuvarı, bu iddiaların bilimsel dayanağının zayıf olduğunu ve sağlam bir kanıt bulunmadığını açıklamıştır. Adı nereden…

“Necef taşı” Türkçede yüz yılı aşkın süredir kullanılan, ama nereden geldiği pek sorulmayan bir addır. Su kadar berrak görünen bu taşın adı, Irak’taki tarihî bir şehirden gelir. Bu yazıda necef taşının hangi mineral olduğunu, adının kökenini, kuvarsın neden bu kadar yaygın olduğunu ve evde nasıl bakılacağını anlatıyoruz. Kısaca: Necef taşı, TDK’nin tanımıyla parlak ve saydam bir tür kuvars billurudur; mineralojide bu renksiz, saydam kuvarsa kaya kristali denir. Adı Irak’taki Necef şehrinden gelir: Şemseddin Sami’nin 1900 tarihli sözlüğü “necef”i bu şehrin çevresinde çıkan bir billur olarak tanımlar. Mohs ölçeğinde 7 sertliktedir ve dilinimi yoktur. Necef taşı nedir? TDK, “Necef taşı”nı mineraloji…

Oniks deyince çoğu kişinin aklına parlak siyah bir yüzük taşı gelir. Oysa aynı ad, taşçılıkta birbirinden çok farklı iki malzeme için kullanılır: biri kuvars ailesinden sert bir taş, öteki mağara ve kaynak sularının bıraktığı yumuşak, bantlı bir kalsit. Bu yazıda “oniks” adının neyi anlattığını, mavi rengin nereden gelebileceğini ve mavi oniksin evde nasıl bakılacağını anlatıyoruz. Kısaca: Mineralojide oniks, düz ve paralel bantlı bir kalsedondur; yani kuvars ailesindendir ve Mohs ölçeğinde 7 sertliktedir. Taşçılıkta ise “oniks” ya da “oniks mermer” adı bantlı kalsit için de kullanılır; kalsit 3 sertliktedir ve asitten etkilenir. Doğal kalsedonun mavisi çoğunlukla soluk ve grimsidir; canlı mavi…

Bir taşın adında “tahta” sözcüğünü görünce insan ister istemez sorar: Bu bir taş mı, yoksa taşa dönüşmüş bir ağaç mı? Tahta jasper adı, taşın ağaç dokusunu andıran çizgili deseninden gelir. Bu yazıda bu adın neyi anlattığını, ağaçların milyonlarca yılda nasıl taşa dönüştüğünü, Türkiye’deki bir fosil ormanını ve tahta jasperin evde nasıl bakılacağını anlatıyoruz. Kısaca: Tahta jasper bir mineral adı değil, taşın ağaç dokusunu andıran desenini anlatan ticari bir addır. Jasperler kalsedon ailesinden, ışık geçirmeyen taşlardır ve Mohs ölçeğinde 6,5–7 sertliktedir. Silisleşmiş, yani taşa dönüşmüş ağaç da benzer görünür; ama bir parçanın fosil ağaç olduğunu addan değil, büyütmeyle görülen hücre yapısından…

Kırmızı jasperi elinize aldığınızda ilk fark ettiğiniz şey, ışığı hiç geçirmemesidir. Kiremit kırmızısını andıran yüzeyi ham hâlinde mat durur, cilalandığında mumsu bir parlaklık kazanır. Bu yazıda kırmızı jasperin ne olduğunu, rengini nereden aldığını, adının Türkçedeki “yeşim” sözcüğüyle ortak kökünü ve evde nasıl bakılacağını anlatıyoruz. Kısaca: Kırmızı jasper, kalsedon adı verilen ince taneli kuvarsın ışık geçirmeyen bir türüdür. Kırmızı rengini çoğunlukla içindeki hematit, yani demir oksit taneciklerinden alır. Mohs ölçeğinde 6,5–7 sertliktedir, dilinimi yoktur ve iyi cila alır. “Jasper” adı Eski Yunanca iaspis sözcüğünden gelir ve Türkçedeki “yeşim” ile aynı köke bağlanır. Kırmızı jasper nedir? Kuvars, yer kabuğunun en yaygın mineralidir.…

Mercan çoğu zaman taşlar arasında sayılır; boncuklarda, tespihlerde ve yüzük taşlarında kırmızı, turuncu ya da pembe tonlarıyla karşımıza çıkar. Oysa mercan yerin altında oluşan bir mineral değil, denizde yaşayan küçük canlıların ördüğü bir iskelettir. Bu yazıda mercanın nasıl oluştuğunu, kırmızı mercanın neden korunduğunu, piyasadaki taklit ve işlemli mercanları ve mercanın nasıl bakılacağını anlatıyoruz. Kısaca: Mercan, polip denen küçük deniz canlılarının kalsiyum karbonattan ördüğü iskelettir; bu yüzden mineral değil, organik kökenli bir malzeme sayılır. Mohs ölçeğinde 3–4 sertliktedir ve gözeneklidir. Isı, asit ve kozmetik ürünlerden zarar görebilir. Piyasada boyalı, işlemli ve taklit mercan yaygındır; bunları gözle ayırmak çoğu zaman mümkün değildir.…

Hematit çoğu zaman gümüş gibi parlayan, avucunuzda boyutuna göre şaşırtıcı derecede ağır gelen koyu bir taştır. Ama bu parlak taşı pürüzlü bir porselenin üzerine sürterseniz geride gri değil, kırmızımsı bir iz kalır. Bu yazıda hematitin ne olduğunu, adını neden kandan aldığını, insanlık tarihinde demir ve boya olarak oynadığı rolü ve evde nasıl bakılacağını anlatıyoruz. Kısaca: Hematit, kimyasal formülü Fe2O3 olan bir demir oksit mineralidir. Rengi gümüşi griden kırmızıya kadar değişse de toz hâline gelince her zaman kırmızı ya da kırmızımsı kahverengi bir iz bırakır. Adı Yunanca “kan kırmızısı” anlamındaki sözcükten gelir. Bugün dünyanın en önemli demir cevheridir ve kırmızı okra…

Sarmal bir kabuğa benzeyen, bölmeli bir taş parçası gördüyseniz büyük olasılıkla bir amonitle karşılaşmışsınızdır. Elinizde bir taş tutuyormuş gibi hissedersiniz; oysa bu biçimi bir zamanlar denizde yüzen bir canlının kabuğu çizmiştir. Bu yazıda amonitin ne olduğunu, hangi dönemde yaşadığını, adını nereden aldığını ve bir fosil parçasını evde nasıl koruyacağınızı anlatıyoruz. Kısaca: Amonit bir taş ya da mineral değil, soyu tükenmiş bir deniz canlısının fosilidir. Amonitler kalamar ve ahtapotun akrabası olan, kafadan bacaklılar sınıfından yumuşakçalardı; yaklaşık 201 ile 66 milyon yıl önce denizlerde yaşadılar ve dinozorlarla aynı dönemde yok oldular. Adları, koç boynuzuyla tasvir edilen Mısır tanrısı Amon’dan gelir. Amonit nedir?…