Amonit Nedir? Sarmal Kabuklu Bir Fosil

Sarmal bir kabuğa benzeyen, bölmeli bir taş parçası gördüyseniz büyük olasılıkla bir amonitle karşılaşmışsınızdır. Elinizde bir taş tutuyormuş gibi hissedersiniz; oysa bu biçimi bir zamanlar denizde yüzen bir canlının kabuğu çizmiştir. Bu yazıda amonitin ne olduğunu, hangi dönemde yaşadığını, adını nereden aldığını ve bir fosil parçasını evde nasıl koruyacağınızı anlatıyoruz.

Kısaca: Amonit bir taş ya da mineral değil, soyu tükenmiş bir deniz canlısının fosilidir. Amonitler kalamar ve ahtapotun akrabası olan, kafadan bacaklılar sınıfından yumuşakçalardı; yaklaşık 201 ile 66 milyon yıl önce denizlerde yaşadılar ve dinozorlarla aynı dönemde yok oldular. Adları, koç boynuzuyla tasvir edilen Mısır tanrısı Amon’dan gelir.

Amonit nedir?

Amonitler, yumuşakçalar dalının kafadan bacaklılar sınıfına ait deniz canlılarıydı. Londra Doğa Tarihi Müzesi (Natural History Museum), onları kalamar ve ahtapotla akraba, soyu tükenmiş kafadan bacaklılar olarak tanımlar. Bugün yaşayan en yakın akrabaları ise odacıklı kabuğuyla tanınan nautilustur.

Bu canlılar okyanuslarda su püskürterek, yani bir tür jet itişiyle hareket ediyordu. Yumuşak gövdeleri günümüze kalmadı. Bize ulaşan, kabuklarının fosilidir.

Amonitin özellikleri

• Ne olduğu: Soyu tükenmiş bir deniz canlısının kabuk fosili
• Sınıf: Yumuşakçalar, kafadan bacaklılar
• Yaşadığı dönem: Mezozoik; yaklaşık 201–66 milyon yıl önce, Jura ve Kretase dönemleri
• Yaşayan akrabaları: Nautilus, kalamar, ahtapot
• Boyut: 2 santimetreyi nadiren geçen türlerden yaklaşık 2 metre çapa ulaşan türlere kadar

Bölmeli bir kabuk

İngiliz Jeoloji Araştırmaları Kurumu’na (British Geological Survey, BGS) göre amonitin kabuğu, septum denen duvarlarla birbirinden ayrılmış odacıklardan oluşuyordu. Canlı yalnız en dıştaki, en son odacıkta yaşardı. Önceki odacıklar gaz ya da sıvıyla doluydu ve amonit bu oranı ayarlayarak suda yükselip alçalabiliyordu.

Kırık ya da kesilip parlatılmış bir amonitte bu odacıklar açıkça görülür. Sarmalın içe doğru küçülen bölmeleri, canlının büyüdükçe kabuğuna yeni odalar eklediğini gösterir.

Boyları da çok farklıdır. BGS’ye göre Geç Jura’dan Nannocardioceras‘ın yetişkinleri bile çoğu zaman 20 milimetreyi geçmez. Geç Kretase’den Parapuzosia seppenradensis‘in 1895’te Almanya’da bulunan bir örneği ise 1,95 metre çapındadır.

Mağazada

Doğal taşlar ve kristaller

1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz

Doğal Taşları Gör

Ne zaman yaşadılar?

Doğa Tarihi Müzesi’ne göre amonitler, yaklaşık 201 ile 66 milyon yıl önce, Mezozoik zamanın denizlerinde yaşadı. 66 milyon yıl önce dinozorlarla aynı dönemde yok oldular.

Amonitler jeologlar için de değerlidir. BGS’ye göre amonit türleri hızla evrimleştiği için her türün yaşadığı süre görece kısadır ve dünyanın pek çok yerinde bulunurlar. Bu yüzden bir kayaç katmanında hangi amonit türünün bulunduğu, o katmanın yaşını belirlemeye yardım eder. Bu tür fosillere “kılavuz fosil” denir.

Adı nereden gelir?

Amonit adı, Mısır tanrısı Amon’dan gelir. Eski Yunanlılar bu tanrıyı Zeus Ammon adıyla bilirdi ve onu kıvrık koç boynuzlarıyla tasvir ederdi. BGS’nin aktardığına göre bugünkü Libya’daki Kirene kentinin sikkelerinde Zeus Ammon’un başı bu boynuzlarla görülür.

Sarmal kabuk, bu boynuzlara benzetilmiştir. Doğa Tarihi Müzesi’ne göre bu fosillere “Ammon’un boynuzları” anlamında Cornu Ammonis denmiş, bilimsel ad olan “amonit” de buradan türemiştir.

Yılan taşları: bir İngiliz efsanesi

İngiltere’nin Yorkshire kıyısındaki Whitby’de amonitler uzun süre “yılan taşı” olarak anıldı. Müzenin aktardığı yerel efsaneye göre 7. yüzyılda yaşamış Başrahibe Hilda, bölgedeki yılanları taşa çevirip yamaçtan aşağı atmış. Sarmal fosiller, bu yüzden kıvrılmış yılanlara benzetilirmiş.

Efsane, insanların fosilleri anlamlandırmaya çalıştığı dönemden kalan bir anlatıdır. Bugün bu sarmalların yılan değil, bir deniz canlısının kabuğu olduğunu biliyoruz.

“Fosil taşı” adı üzerine

Mağazamızdaki fosil parçaları “Fosil Taşı” adıyla yer alıyor. Gündelik dilde fosiller çoğu zaman taş diye anılır; çünkü canlının kalıntısı milyonlarca yıl içinde çevresindeki kayaçla birlikte taşlaşır. Ama bilimsel olarak fosil bir mineral türü değil, eski bir canlının korunmuş kalıntısı ya da izidir.

Bu yazıda bir parçanın kaç yaşında olduğu ya da nereden çıkarıldığı hakkında bilgi vermiyoruz. Bir fosilin yaşı, bulunduğu kayaç katmanından ve türünden belirlenir; bu bilgi her parça için ayrıca bilinmelidir.

Bir fosili nasıl korursunuz?

1. Kuru bezle silin: Tozunu yumuşak, kuru bir bez ya da fırçayla alın.
2. Darbeden koruyun: Fosil, çevresindeki kayaçla birlikte kırılabilir; özellikle kesilmiş ve ince kalmış parçaları sert yüzeylere düşürmeyin.
3. Ayrı saklayın: Daha sert taşlarla aynı kutuda sürtünürse yüzeyi çizilebilir. Bez bir kesede ya da kendi bölmesinde tutun.

Diğer taşlarınız için genel bakım adımlarını taş bakım ve temizlik rehberimizde bulabilirsiniz.

Sık sorulanlar

Mamuxa’da fosil

Mağazamızdaki fosil taşı bir amonit değil, içinde çok sayıda küçük kabuk kesiti görünen başka bir fosildir. Volkanik camdan oluşan bir başka ilginç parça için obsidyen yazımıza, diğer taşlarımız için Doğal Taşlar bölümümüze göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Natural History Museum, London
2. British Geological Survey