Akgünlük ve günlük. İki ad birbirine o kadar yakın ki çoğu kişi aynı reçineden söz edildiğini düşünür; arama sonuçlarında da ikisi sık sık karışır. Kömürün üzerinde eriyen küçük bir reçine tanesinden yükselen duman her iki adla da anılabilir, ama sözlük başka, etiket başka bir şey söyleyebilir. Bu yazıda akgünlük adının neyi anlattığını, hangi ağaçlarla anıldığını, nerede yetiştiğini, Anadolu’nun buhur geleneğindeki yerini ve kömürde nasıl yakıldığını anlatıyoruz.
Kısaca: Türk Dil Kurumu sözlüğü akgünlüğü tütsü olarak yakılan bir ağaç sakızı, yani ardıç reçinesi olarak tanımlar. Ancak bu ad Türkçe yayınlarda Boswellia reçinesi için de kullanılır; sığla ağacına ise “günlük ağacı” denir. Bu yüzden etiketteki bitki adına bakın. Akgünlük kendi başına yanmaz: kor hâline gelmiş bir tütsü kömürünün üzerinde yakılır.
İçindekiler
Akgünlük nedir? Sözlük ne diyor?
Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ü akgünlüğü “tütsü olarak yakılan bir ağaç sakızı türü; ardıç reçinesi, ardıç zamkı” diye tanımlar. Sözlükteki “ardıç reçinesi” ve “ardıç zamkı” maddeleri de doğrudan akgünlüğe gönderir. Yani sözlüğe göre akgünlük, ardıç ağacının reçinesidir.
Ardıç ise aynı sözlükte servigillerden, güzel kokulu, yapraklarını kışın da dökmeyen bir ağaç (Juniperus) olarak geçer. Sözlük maddesi, adın başındaki “ak” sözcüğünün nereden geldiğine dair bir not içermez.
Aynı ad, farklı reçineler
Akgünlük adı her yerde sözlükteki anlamıyla kullanılmaz. Türkçe kaynaklarda bu adın ya da çok yakın akrabası “günlük”ün en az üç farklı reçineyle anıldığını görüyoruz:
- Ardıç reçinesi: TDK’nin verdiği anlam.
- Boswellia reçinesi: Batı’da frankincense ya da olibanum diye bilinen reçine. Kapadokya kaya kiliselerindeki buhurdan tasvirlerini inceleyen hakemli bir makale (Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 2020), bu tütsünün “boswellia (akgünlük)” ağacının reçinesinden elde edildiğini yazar.
- Sığla: TDK “günlük ağacı”nı Muğla’da yetişen sığla (Liquidambar orientalis) olarak tanımlar. Bu ağacın gövdesinden alınan balsam da “günlük ya da sığla yağı” adıyla anılır.
Kısacası, bir paketin üzerinde yalnızca “akgünlük” yazıyorsa hangi reçine olduğunu bu addan anlayamazsınız. En sağlam yol, satıcıya bitkinin Latince adını sormaktır. Biz de bu yazıda adı geçtiği her yerde hangi ağacı kastettiğimizi ayrıca yazıyoruz.
Akgünlük nerede yetişir?
Cevap, hangi akgünlükten söz ettiğinize bağlı.
- Ardıç: Türkiye’nin asli orman ağaçlarındandır. Gazi Üniversitesi Orman Fakültesi’nde yapılan bir çalışma Türkiye’de altı ardıç türü sayar: boylu ardıç, kokulu ardıç, katran ardıcı, adi ardıç, sabin ardıcı ve Finike ardıcı. Cinsin dünyada yaklaşık 60 türü vardır ve kuzey yarımkürede geniş bir alana yayılır.
- Boswellia: Yaklaşık 24 türü olan bu cins, Batı Afrika’nın Sahel kuşağından Afrika Boynuzu’na, Arap Yarımadası’nın güneyine ve Hindistan alt kıtasına kadar yayılır.
- Sığla: Muğla’nın Marmaris, Milas, Köyceğiz ve Fethiye çevresinde yabani olarak yetişir. TDK’ye göre 20 metreye kadar boylanabilen, çınar görünüşünde bir ağaçtır.
Mağazada
Palo Santo, sandal ağacı ve öd ağacı tütsüler
Palo Santo’lar Peru menşelidir.
1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz
Akgünlük nasıl kokar?
Burada açık olmak gerekiyor. Ardıç reçinesinin kömür üzerinde nasıl koktuğunu tarif eden güvenilir bir kaynak bulamadık; bu yüzden bir koku tarifi uydurmuyoruz. TDK ardıcı yalnızca “güzel kokulu” bir ağaç olarak tanımlar. Türkiye’de yetişen türlerden birinin adı da kokulu ardıçtır (Juniperus foetidissima).
Diğer iki reçine için elimizde biraz daha fazla bilgi var. Esin Kâhya’nın makalesine göre sığla balsamının bileşiminde vanilin ve sinnamik asit bulunur ve parfümeride kokuyu sabitlemek için kullanılır. Boswellia’dan gelen günlük reçinemizin kömür üzerindeki kokusunu ise ürün sayfamızda derin bir koku olarak tarif ediyoruz; bu bir ölçüm değil, bizim tarifimizdir.
Anadolu’nun buhur geleneğinde
Buhur, Arapçadan gelen bir sözcüktür; TDK’ye göre dinî törenlerde yakılan kokulu ağaç ve benzeri maddeleri anlatır. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin Buhur maddesi, başlıca tütsü maddeleri arasında öd ağacı, sandal ağacı, tarçın ve “günnük”ü sayar. Aynı madde, mevlid, tasavvuf musikisi icrası ve sünnet töreni gibi toplantılarda buhur yakma geleneğinin bugün de sürdüğünü yazar. Maddede akgünlük adı ayrıca geçmez; hangi reçinenin kastedildiğini bu kaynaktan çıkaramıyoruz.
Reçinenin yakıldığı kabın da kendi tarihi var. Ansiklopedinin Buhurdan maddesine göre Osmanlılar mangal tipi buhurdanı tercih etmiş, onları altında kendi tepsisi olan ayaklı bir tas ya da üç ayaklı bir kâse biçiminde yapmıştır. Kapaklarında bitkisel motiflerle düzenlenmiş delikler bulunur; çoğu tombak, pirinç ve bakırdandır. Kâhya’nın makalesi de sığla ağacının balsamı alınmış kabuklarının “buhur” adıyla dinî törenlerde tütsü olarak yakıldığını yazar.
Akgünlük kömürde nasıl yakılır?
Akgünlük, hangi ağaçtan gelirse gelsin, bir reçinedir ve kendi başına yanmaz; ısıya ihtiyaç duyar. Bu ısıyı tütsü kömürü sağlar. Aşağıdaki adımlar kendi tütsü kömürümüzün kullanım bilgisine dayanır:
- Kabı hazırlayın: Isıya dayanıklı bir buhurdanlığı tütsü kumuyla doldurun ve devrilmeyecek, yanmaz bir yüzeye koyun.
- Kömürü yakın: Tütsü kömürünü girintili yüzü üstte olacak şekilde kumun üzerine yerleştirin ve kenarından çakmak ya da kibritle yakın. Tutmanız gerekirse maşa kullanın.
- Bekleyin: Kömürün tamamen tutuşması yaklaşık 5 dakika sürer; üzeri beyazlaşınca hazırdır.
- Az koyun: Kömürün üzerine küçük bir parça ya da bir tutam (yaklaşık bir çay kaşığı) reçine bırakın. Reçine erir ve kokusu odaya yayılır.
- Azar azar ekleyin: Duman azaldıkça biraz daha ekleyin. Kömür yaklaşık bir saat yetecek ısıyı verir.
Yanan kömürü gözetimsiz bırakmayın, dumanı doğrudan solumayın ve sonra odayı havalandırın. Külü tamamen soğumadan atmayın. Ayrıntılı anlatım için tütsü kömürü nasıl yakılır ve reçine tütsü nasıl yakılır rehberlerimize bakabilirsiniz.
Günlük ve mürle karıştırmayın
Reçine raflarında akgünlüğün yanında en sık görülen iki ad günlük ve mürdür. Üçü de aynı yöntemle, kömür üzerinde yakılır; ama aynı reçine değildir.
- Günlük: Bizde ve pek çok satıcıda Boswellia ağaçlarının reçinesi için kullanılan ad. TDK ise yukarıda gördüğünüz gibi “günlük ağacı” adını sığlaya verir.
- Mür (myrrh): Commiphora cinsi küçük ağaç ve çalıların reçinesidir. Asıl mürü veren Commiphora myrrha, Arabistan’ın güneyinden Afrika’nın kuzeydoğusuna, özellikle Somali’ye uzanan bölgede yetişir.
Bir tarifte ya da ürün adında akgünlük gördüğünüzde, ardından gelen Latince adı okuyun. Diğer adların kısa tanımlarını tütsü sözlüğümüzde bulabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Akgünlük ile günlük aynı şey mi?
Sözlüğe göre hayır: TDK akgünlüğü ardıç reçinesi, günlük ağacını ise sığla olarak tanımlar. Ancak bazı yayınlarda ve satıcılarda akgünlük adı Boswellia reçinesi için de kullanılır. Bu yüzden etiketteki bitki adına bakmak en güvenli yoldur.
Akgünlük kömürsüz yakılır mı?
Hayır. Reçineler kendi başına yanmaz; kor hâline gelmiş bir tütsü kömürünün ısısıyla erir ve kokusunu yayar.
Akgünlük nerede yetişir?
Ardıç reçinesi anlamındaki akgünlük, Türkiye’de altı türü yetişen ardıç ağaçlarından gelir. Boswellia Afrika’da, Arap Yarımadası’nın güneyinde ve Hindistan’da; sığla ise Muğla’da yetişir.
Mamuxa’da reçine tütsüler
Mamuxa’da bugün ardıç reçinesi olarak satılan bir akgünlüğümüz yok. Reçine tütsülerimiz Boswellia’dan gelen günlük, mür ve benzoin; hepsi aynı tütsü kömürüyle, aynı adımlarla yakılır. Tümüne Reçine Tütsüler bölümümüzden ulaşabilirsiniz.
Kaynaklar
- Türk Dil Kurumu, Güncel Türkçe Sözlük
- Sargon Erdem, "Buhur", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 6, 1992
- Sargon Erdem, "Buhurdan", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 6, 1992, s. 384-385
- Feride İmrana Altun, "Kapadokya Kaya Kiliselerinde Buhurdan Tasvirleri", Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 37
- Esin Kâhya, "Günlük Ağacı
- Sezgin Ayan vd., "Doğal Bazı Ardıç
- DeCarlo vd., "Evaluating the Potential of Boswellia rivae to Provide Sustainable Livelihood Benefits in Eastern Ethiopia", Plants 12
- Batiha vd., "Commiphora myrrh
