Yeşim denince akla çoğunlukla sütlü, açık bir yeşil gelir. Oysa bu ad, birbirine çok benzeyen ama aslında iki ayrı mineral olan taşları birlikte anlatır. Bu yazıda yeşimin neden tek bir taş olmadığını, sözcüğün nereden geldiğini, Çin’deki binlerce yıllık geçmişini, “ham” yeşimin ne anlama geldiğini ve evde nasıl bakılacağını anlatıyoruz.
Kısaca: Yeşim (İngilizcede jade), iki ayrı minerali kapsayan ortak bir addır: nefrit ve jadeit. GIA’ya göre bazı koşullarda yeşil omfasit de bu ada dahil edilir. Nefrit Mohs ölçeğinde 6–6,5, jadeit 6,5–7 sertliktedir; ikisi de kırılmaya karşı son derece dayanıklıdır. “Ham yeşim”, kesilip parlatılmamış, işlenmemiş yeşim parçası demektir.
İçindekiler
Yeşim nedir? Bir ad, iki mineral
Amerika Gemoloji Enstitüsü (GIA), “yeşim” sözcüğünü bugün nefrit, jadeit ve belirli koşullarda yeşil omfasit için kullanılan genel bir terim olarak tanımlar. Bu taşlar aslında tek bir kristal değil, birbirine kenetlenmiş çok küçük kristallerden oluşan başkalaşım kayaçlarıdır. Bu kenetli yapı, yeşimi olağanüstü dayanıklı kılar.
Geology.com’a göre nefrit ile jadeitin ayrı mineraller olduğu ancak 1863’te bilimsel olarak ortaya kondu. GIA’nın deyişiyle bu taşlar tarih boyunca birbirine bağlı anılmıştır; ortak ad bugün de kullanılır.
Nefrit ve jadeit: özellikleri
- Nefrit: Mohs ölçeğinde 6–6,5; açık ve koyu yeşil, sarı, kahverengi, siyah, gri ya da beyaz. GIA’ya göre renkleri jadeite göre daha yumuşak tonludur.
- Jadeit: Mohs ölçeğinde 6,5–7; yeşilin birçok tonu, sarı, kırmızımsı turuncu, beyaz, gri, siyah, kahverengi ve lavanta. Rengi taşın içinde çoğu zaman düzensiz dağılır.
- Ortak özellik: Sertlikleri sıradan, tokluklarıysa çok yüksektir.
Geology.com sertlik ile tokluk arasındaki farkı şöyle açıklar: Sertlik çizilmeye, tokluk ise kırılmaya karşı direnci anlatır. GIA’ya göre Neolitik dönemde nefritten bıçak ve balta başları yapılmasının nedeni de bu dayanıklılıktır.
“Yeşim” sözcüğü nereden gelir?
Nişanyan Sözlük’e göre yeşim, Farsça yaşm ya da yaşb sözcüğünden Türkçeye geçmiştir; sözcük Orta Farsçada yaşp, Akatçada yaşpū biçimleriyle de görülür. Türkçedeki bilinen ilk kaydı 1354 tarihli Süheyl ü Nevbahar çevirisindedir. Sözlük, Eski Yunanca iaspis sözcüğünün de bir Doğu dilinden alınmış olması gerektiğini not eder. İngilizcedeki jasper sözcüğü de bu Yunanca addan gelir; ama bugün yeşimden ayrı bir taşın adıdır.
“Yeşim” ile “yeşil” sesçe birbirine benzese de Nişanyan yeşimi Farsçaya bağlar. TDK Güncel Türkçe Sözlük yeşimi “açık yeşil ve pembe renkli” değerli bir taş olarak tanımlar.
Mağazada
Doğal taşlar ve kristaller
1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz
Çin’de yeşim
Yeşimin en uzun geçmişi Çin’dedir. Londra’daki Victoria and Albert Müzesi’nde, güney Çin’deki Liangzhu kültürüne ait, yaklaşık MÖ 3200–2200 arasına tarihlenen nefrit bir “cong” sergilenir. Cong, dışı kare, ortası yuvarlak delikli bir silindirdir. Müzenin 40,3 cm yüksekliğindeki örneği 17 bölümden oluşur ve iki uçtan delinmiştir. Müzeye göre eski metinler cong’un Toprak’a sunulan bir adak olarak kullanıldığını anlatır; arkeoloji de Neolitik dönemde törensel bir işlevi olduğunu göstermiştir.
GIA’ya göre Çin’de yeşim oymacılığı 3.000 yılı aşkın bir sanat geleneğine dönüşmüştür. Bu geleneğin büyük bölümü nefritle kurulmuştur. Jadeit Çin’e ancak 1700’lerin sonunda Burma’dan, bugünkü Myanmar’dan gelmiştir; 18. yüzyılın sonu ile 19. yüzyılın başındaki oymacılar bu yeni taşla bugün de örnek gösterilen eserler vermiştir.
“Ham” yeşim ne demek?
TDK, “ham” sözcüğünün anlamlarından birini “işlenmemiş (madde)” olarak verir. Ham yeşim de kesilip şekillendirilmemiş, parlatılmamış, doğadan çıktığı biçime yakın parça demektir. Yüzeyi mat ve pürüzlü olabilir; parlatılmış bir boncuğun parlaklığı beklenmemelidir. GIA, Myanmar’dan çıkan ham jadeitin çoğu zaman iri kaya blokları hâlinde bulunduğunu yazar; 23 metrik tonluk bir blok bunun örneklerinden biridir.
İşlem ve taklitler: bilinmesi gerekenler
Geology.com, piyasadaki yeşimi üç gruba ayırır. “A tipi” yalnız geleneksel mumla parlatılmıştır. “B tipi” asitle ağartılıp polimer reçine emdirilmiştir ve birkaç yıl içinde bozulabilir. “C tipi” ise B tipine ek olarak boyanmıştır; boyası ısı ve ışıkla solabilir. Aynı kaynak serpantin, kalsedon ve vezüvyanit gibi taşların da sık sık yeşimle karıştırıldığını yazar.
Bu bilgiler piyasanın geneline dairdir; tek tek parçaların geçmişi hakkında yargıda bulunmuyoruz.
Yeşim nasıl temizlenir ve bakılır?
- Ilık sabunlu su: GIA, yeşimin boyama, ağartma, emdirme, kaplama ya da ısıl işlem görmüş olabileceğini hatırlatır ve ılık sabunlu suyu her zaman güvenli yöntem olarak anar.
- Isıdan uzak tutun: GIA’ya göre yüksek ısı yeşime zarar verebilir; ılık asitler de taşı etkileyebilir.
- Ayrı saklayın: Daha sert taşlarla sürtünürse yüzeyi çizilebilir. Bez bir kesede tutun.
Taşların genel bakımını taş bakımı ve temizliği rehberimizde ayrıntılı anlattık.
Sık sorulanlar
Yeşim ile jade aynı şey mi?
Evet. Jade, yeşimin İngilizcedeki adıdır. İki ad da nefrit ve jadeiti birlikte kapsar.
Yeşim yalnızca yeşil mi olur?
Hayır. GIA’ya göre jadeit beyaz, sarı, kırmızımsı turuncu, siyah ve lavanta da olabilir; nefrit ise beyazdan koyu yeşile, kahverengiden siyaha uzanır.
Ham yeşim ile işlenmiş yeşim arasındaki fark nedir?
Ham yeşim kesilmemiş ve parlatılmamış parçadır; yüzeyi mat olabilir. İşlenmiş yeşim ise kesilip şekillendirilmiş ve parlatılmıştır.
Mamuxa’da yeşim
Ham yeşimi yazının başındaki ürün kartından inceleyebilirsiniz. Yeşil tonlu başka taşların hikâyesini yeşil kuvars ve aventurin yazılarımızda okuyabilir, diğer taşlarımızı Doğal Taşlar bölümümüzde bulabilirsiniz.
