Geçenlerde Instagram’da bir okurumuz bize kısa ve sert bir not yazdı: Ud-i Hindî ile öd ağacının aynı bitki olmadığını bilmeden ürün sattığımızı söyledi. Öd yazımızda gerçekten de öd, ud ve Ud-i Hindî adlarını tek bir malzeme olarak anmıştık. Bu yazıda bu adları tek tek sözlüklere, ansiklopedi maddelerine ve botanik kayıtlara götürüyoruz. Nerede haklı olduğumuzu, nerede eksik yazdığımızı da açıkça söylüyoruz.
Kısaca: Öd, ud ve oud aynı Arapça sözcükten (ʿūd) gelir ve aynı malzemeyi anlatır: Aquilaria ve Gyrinops ağaçlarında oluşan reçineli, koyu doku. “Ud-i Hindî” ise iki anlamlıdır. Eski kaynaklarda hem bu kokulu ağaç hem de kust denen, Himalayalarda yetişen başka bir bitkinin kökü için kullanılır. Okurumuz bu noktada haklı.
Öd ve ud: aynı sözcüğün iki söylenişi
Türk Dil Kurumu’nun Güncel Türkçe Sözlük’ünde “öd” sözcüğünün iki ayrı maddesi vardır. Biri safra anlamındaki öddür. Öteki Arapça ʿūd sözcüğünden gelir ve doğrudan öd ağacına gönderir. Sözlük öd ağacını, Aquilaria agallocha adıyla, tropik bölgelerde yetişen, dinî törenlerde yakılan ve yanarken güzel koku veren bir ağaç olarak tanımlar. Aynı maddede ikinci bir anlam daha vardır: bu ağacın kıyılmış parçalarından yapılan tütsü.
Osmanlı Türkçesinin kelimelerini de kapsayan Kubbealtı Lugatı aynı bağı kurar. Sözlükte “ûd” maddesinin ilk anlamı genel olarak ağaç, ikinci anlamı öd ağacıdır. “Öd” maddesinde ise sözcüğün Arapçaya da Hint dillerinden geçtiği not edilir. Yani bugün söylediğimiz “öd”, Arapçadaki ʿūd sözcüğünün Türkçeye yerleşmiş biçimidir. Bu yüzden “öd ağacı” ile “ud ağacı” aynı malzemenin iki söylenişidir.
Çalgı ud da aynı sözcük
Klasik Türk müziğinin ud’u ilk bakışta tütsüyle ilgisiz görünür, ama adı aynı yerden gelir. TDK, çalgının adını “ut” yazımıyla verir ve kökenini yine Arapça ʿūd olarak gösterir. TDV İslâm Ansiklopedisi’nin “Ud” maddesi bir adım daha ileri gider: Arapçada ud “öd ağacı” demektir ve ilk udların tahta göğsünün muhtemelen bu ağaçtan yapıldığı düşünülür. Maddede, müzik tarihçisi Henry George Farmer’ın da çalgıya bu adın tahta göğsü yüzünden verildiğini yazdığı aktarılır.
Aynı madde ilginç bir ayrıntıya da değinir. Avrupa lavtası dahil kısa saplı lavtaların, udun ya da onun atası olan çalgının türevleri olduğunu belirtir. Bir tütsü malzemesinin adı, böylece bir çalgı ailesine de uzanmış olur.
Oud: parfümdeki ad
Parfüm şişelerinde gördüğünüz “oud”, aynı Arapça sözcüğün Latin harfleriyle yazılmış hâlidir. 2025’te yayımlanan bir derleme makalesi, agarwood’un oud ve aloeswood adlarıyla da bilindiğini, Arapçada “oudh” diye anıldığını ve tütsüde, parfümde ve kozmetikte kullanıldığını yazar. İngilizcedeki “agarwood” adı da aynı malzemeye verilir.
Bu malzemenin ne olduğu konusunda kaynaklar birbirini tutar. Yaban hayatı ticaretini izleyen TRAFFIC’in bilgi notuna göre agarwood, Thymelaeaceae ailesinden Aquilaria ve Gyrinops cinsi ağaçların gövdesinin iç kısmında oluşan kokulu, reçineli dokudur. Bilinen 21 Aquilaria türünden yaklaşık 13’ünün bu reçineyi oluşturduğu bilinir. Reçine, ağaç yaralandığında ve belirli bir mantarla enfekte olduğunda oluşur.
Mağazada
Palo Santo, sandal ağacı ve öd ağacı tütsüler
Palo Santo’lar Peru menşelidir.
1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz
Ud-i Hindî: okurumuzun haklı olduğu yer
Buraya kadar öd, ud, oud ve agarwood aynı şeyi anlatıyor. “Ud-i Hindî”nin hikâyesi ise farklı. Kelime kelime “Hint ûdu” demektir. Ama eski metinlerde bu ad iki ayrı bitki için kullanılmıştır.
Buhârî’nin Sahîh’indeki bir bölüm “kust-ı Hindî ve bahrî” başlığını taşır. Bu bölümdeki rivayette ise “el-ûdü’l-Hindî” ifadesi geçer. Yani bu metinde Ud-i Hindî, kust denen bitkinin adıdır. 14. yüzyıl âlimi İbn Kayyim el-Cevziyye de Zâdü’l-Meâd adlı eserinde Ud-i Hindî’nin iki çeşit olduğunu yazar: biri hekimlikte kullanılan ve kust denen tür, öteki güzel koku için kullanılan ve elüvve denen tür. Arap dilcileri elüvveyi tütsü olarak yakılan ud, yani öd diye açıklar.
Kust bugün Saussurea costus adıyla bilinen bir bitkidir. Bazı güncel listelerde Dolomiaea costus adıyla geçer. Asteraceae (Compositae) ailesindendir ve Hindistan’ın Himalaya bölgesine özgüdür. Kullanılan kısmı köküdür. Öd ağacı ise Thymelaeaceae ailesinden bir ağaçtır ve kullanılan kısmı reçineyle koyulaşmış gövde dokusudur. İki bitki ayrı ailelerden gelir, yalnız adları ortaktır.
Kısacası öd, ud ve oud için “aynı malzeme” demek doğru. Ud-i Hindî için ise “her zaman öd” demek eksik. Bu ad, metnin bağlamına göre ödü de, kustu da anlatabilir. Bu yüzden “udi hindi” adıyla karşılaştığınız bir ürünün ağaç mı, kök mü olduğunu yalnız addan anlayamazsınız. Latince adına bakmanız gerekir.
Yazımızda neyi düzeltiyoruz?
Öd ağacı yazımızda Ud-i Hindî adını öd ile eş anlamlı yazmıştık. Bu cümleyi, adın iki anlamını gösterecek biçimde düzeltiyoruz. Tütsü sözlüğümüzdeki öd maddesi ise yalnız ud, oud ve agarwood adlarını veriyor. Bu tanım kaynaklarla uyumlu.
Bir okurun itirazı bizi bu adları yeniden açmaya götürdü. Bilmediğimiz ya da eksik yazdığımız bir şeyi gördüğünüzde yazmanızı isteriz.
İki bitki, iki ayrı korunma listesi
İki bitki uluslararası ticarette de ayrı kurallara bağlıdır. CITES’in resmî veritabanı Species+’a göre Aquilaria ve Gyrinops cinslerinin tamamı Ek II listesindedir. Bu cinslerden gelen ödün uluslararası ticareti izinle yapılır. Saussurea costus ise 1985’ten beri Ek I listesindedir.
Öd ağacının neden korunduğunu, ağaç tütsülerinde sürdürülebilirlik sorusunu nasıl ele aldığımızı Palo Santo ve sürdürülebilirlik yazımızda da anlattık.
Sık sorulanlar
Öd ağacı ile ud ağacı aynı mı?
Evet. Öd, Arapça ʿūd sözcüğünün Türkçedeki biçimidir. TDK ve Kubbealtı Lugatı ikisini aynı kökene bağlar. Oud ve agarwood da aynı malzemenin başka dillerdeki adlarıdır.
Ud-i Hindî öd ağacı mıdır?
Her zaman değil. Eski kaynaklarda bu ad hem öd için hem de kust denen başka bir bitkinin kökü için kullanılır. Hangisinin kastedildiğini metnin bağlamı ya da ürünün Latince adı gösterir.
Ud çalgısının adı neden öd ile aynı?
İkisi de Arapça ʿūd sözcüğünden gelir. TDV İslâm Ansiklopedisi, çalgıya bu adın ilk udların tahta göğsü yüzünden verilmiş olabileceğini aktarır.
Mamuxa’da ağaç tütsüleri
Öd ağacını tütsü olarak yakmanın adımlarını ağaç tütsüler nasıl kullanılır rehberimizde bulabilirsiniz. Sandal ağacı ve Peru menşeli Palo Santo gibi diğer ağaç tütsülerimiz Ağaç Tütsüler bölümümüzde yer alıyor.
Kaynaklar
- TDK Güncel Türkçe Sözlük, "öd"
- TDK Güncel Türkçe Sözlük, "ut" maddesi
- Kubbealtı Lugatı, "ûd" ve "öd" maddeleri
- Fikret Karakaya, "Ud", TDV İslâm Ansiklopedisi
- Baig, Akram, Lin vd.
- TRAFFIC, "Agarwood Factsheet
- Sahîh-i Buhârî, Kitâbü't-Tıb, bab 10
- İbn Kayyim el-Cevziyye, Zâdü'l-Meâd, IV. cilt, tıbb-ı nebevî bölümü, "Ûd" maddesi (Arapça asıl)
- Species+
- Species+
- Elnour ve Abdurahman
- Catalogue of Life
- Sahîh-i Müslim 5884 ve şerhi: Asmaî ve Ebû Ubeyd’e göre elüvve, tütsü olarak yakılan ud
Bu yazı işinize yaradı mı?
Ne eksikti? (isteğe bağlı)


