Mercan çoğu zaman taşlar arasında sayılır; boncuklarda, tespihlerde ve yüzük taşlarında kırmızı, turuncu ya da pembe tonlarıyla karşımıza çıkar. Oysa mercan yerin altında oluşan bir mineral değil, denizde yaşayan küçük canlıların ördüğü bir iskelettir. Bu yazıda mercanın nasıl oluştuğunu, kırmızı mercanın neden korunduğunu, piyasadaki taklit ve işlemli mercanları ve mercanın nasıl bakılacağını anlatıyoruz.
Kısaca: Mercan, polip denen küçük deniz canlılarının kalsiyum karbonattan ördüğü iskelettir; bu yüzden mineral değil, organik kökenli bir malzeme sayılır. Mohs ölçeğinde 3–4 sertliktedir ve gözeneklidir. Isı, asit ve kozmetik ürünlerden zarar görebilir. Piyasada boyalı, işlemli ve taklit mercan yaygındır; bunları gözle ayırmak çoğu zaman mümkün değildir.
İçindekiler
Mercan nedir?
Amerika Gemoloji Enstitüsü (GIA), mercanı yumuşak gövdeli, omurgasız küçük deniz canlıları olan poliplerin ve onların kalsiyum karbonattan oluşan koruyucu dış iskeletinin adı olarak tanımlar. Takı ve süs eşyasında kullanılan kısım, polipler öldükten sonra geriye kalan bu sert iskelettir.
Yani bir mercan parçası, ne volkanik bir cam ne de yer kabuğunda büyüyen bir kristaldir. Denizde, bir canlı topluluğunun yıllar içinde ürettiği bir yapıdır. Bu yüzden gemolojide mineraller değil, organik kökenli malzemeler arasında anılır.
Mercanın özellikleri
- Kökeni: Organik; deniz canlılarının ürettiği iskelet
- Yapısı: Kalsiyum karbonat
- Sertlik: Mohs ölçeğinde 3–4; kuvarstan çok daha yumuşaktır. Kuvars ailesini yeşil kuvars yazımızda anlattık.
- Doku: Gözenekli
- Renk: Kırmızı, turuncu, pembe ve beyaz tonlar
Kırmızı mercan: Akdeniz’in değerli canlısı
Takıda en çok aranan mercanlardan biri, Akdeniz kırmızı mercanı Corallium rubrum‘dur. Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü’nün (FAO) 2019’da yayımlanan değerli mercanlar raporuna göre bu tür yalnız Akdeniz’de ve ona komşu Atlantik kıyılarında, 5 metreden 1.000 metrenin üzerine kadar derinliklerde yaşar. Güzelliği ve dayanıklılığı nedeniyle Antik Çağ’dan beri toplanmıştır.
Bu türün izi Türkiye kıyılarına da uzanır. Aynı rapora göre kırmızı mercan, 1990’a kadar Türkiye’nin Akdeniz kıyılarında, çoğunlukla Anamur ile Kaş arasında, 40 metrenin altındaki kayalıklardan ve deniz mağaralarından toplanıyordu. 1990’dan beri mercan toplamak Türkiye’nin su ürünleri mevzuatına göre yasaktır.
Mağazada
Doğal taşlar ve kristaller
1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz
Kırmızı mercan için hangi kurallar geçerli?
Bu sorunun cevabı türe ve ülkeye göre değişir. FAO raporuna göre Akdeniz’in değerli kırmızı mercanı, IUCN uzmanlarının Akdeniz mercanları değerlendirmesinde “Tehlikede” (Endangered) olarak listelenmiştir. Rapor, bu değerlendirmede kullanılan verilere dair bazı bilimsel itirazlar olduğunu da not eder.
Uluslararası ticaret tarafında durum farklıdır. Kırmızı mercanı ve akrabalarını CITES’in (Nesli Tehlike Altındaki Yabani Hayvan ve Bitki Türlerinin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme) Ek II listesine alma önerileri 2007 ve 2010’da oylanmış ve kabul edilmemiştir. Bugün bu aileden dört Pasifik türü, Çin’in başvurusuyla 2008’den beri CITES Ek III listesindedir.
Boyalı, işlemli ve taklit mercan
Mercanın değeri rengine bağlı olduğu için piyasada işlem görmüş ve taklit malzeme sık görülür. GIA, mercanın rengini ve parlaklığını artırmak için boyama, ağartma, mumla doyurma ve plastikle sağlamlaştırma gibi işlemler uygulandığını ve bunların alıcıya açıklanması gerektiğini belirtir.
GIA’nın Gems & Gemology dergisindeki bir notta, beyaz mercanı kırmızı, turuncu ve pembe gibi aranan renklere boyamanın yaygın bilinen bir uygulama olduğu yazılır. GIA’ya göre mercan taklidi olarak cam, çeşitli plastikler, boyalı kireçtaşı, seramik, kemik ve mermer kullanılır. Kemikten yapılmış boyalı bir taklit, ancak mikroskop altında mercanın tipik büyüme çizgilerinin olmamasıyla ayırt edilebilmiştir.
Bu yüzden bir mercan parçasının boyalı, işlemli ya da taklit olup olmadığını gözle anlamak çoğu zaman mümkün değildir; bunu ancak gemoloji laboratuvarındaki incelemeler gösterebilir.
Mercan nasıl temizlenir ve bakılır?
- Kısa durulayın, bekletmeyin: GIA, mercanın yumuşak bir bezle silinmesini ve ılık sabunlu suda kısa süre durulanıp suda bekletilmemesini önerir. Sonra kurulayın.
- Asitten uzak tutun: Mercan kalsiyum karbonattır. Kalsiyum karbonat asitle tepkimeye girer; sirke gibi zayıf bir asit bile kalsit gibi karbonat minerallerinde hafif bir köpürme yaratır. Limon suyu, sirke ve asitli temizlik ürünlerini mercana değdirmeyin.
- Isıdan ve kimyasallardan koruyun: GIA’ya göre ısı ve parfüm, krem gibi kozmetik ürünler mercanın parlaklığını ve rengini kaybetmesine yol açabilir. Klorlu havuz suyundan da uzak tutun.
- Ultrasonik ve buharlı temizleyici kullanmayın.
- Ayrı saklayın: Daha sert taşlar mercanı çizer; kendi bez kesesinde tutun.
GIA ayrıca boyalı mercanın uzun süre güneş ışığında kalınca solabileceğini belirtir. Diğer taşlarınız için genel bakım adımlarını taş bakım ve temizlik rehberimizde bulabilirsiniz.
Sık sorulanlar
Mercan bir taş mı?
Hayır. Mercan, polip denen küçük deniz canlılarının ürettiği kalsiyum karbonat iskelettir. Gemolojide organik kökenli malzemeler arasında sayılır.
Mercan suya girebilir mi?
Kısa bir durulama zarar vermez, ama mercan gözenekli olduğu için suda bekletilmemelidir. Klorlu havuz suyundan da uzak tutun.
Boyalı mercan nasıl anlaşılır?
Çoğu zaman gözle anlaşılmaz. Boyalı, işlemli ya da taklit mercan ancak gemoloji laboratuvarındaki incelemelerle kesin olarak ayırt edilebilir.
Mamuxa’da mercan
Mamuxa’daki mercan ürününü ürün sayfasında inceleyebilirsiniz. Bakır mineralinden oluşan yeşil bir taşın hikâyesi için malahit yazımıza, diğer taşlarımız için Doğal Taşlar bölümümüze göz atabilirsiniz.
