Obsidyen Taşı: Volkanik Cam, Anadolu ve Bakımı

Obsidyen ilk bakışta bir taştan çok, kalın ve koyu bir şişe camına benzer. Kırık yüzeyi ayna gibi parlar, kenarı insanı şaşırtacak kadar keskindir. Bu yazıda obsidyenin nasıl oluştuğunu, türlerini, adının nereden geldiğini ve Anadolu’da binlerce yıl önce neden bu kadar aranan bir malzeme olduğunu anlatıyoruz; sonunda da evde nasıl bakılacağını bulacaksınız.

Kısaca: Obsidyen, lavın kristalleşmeye vakit bulamayacak kadar hızlı soğumasıyla oluşan volkanik bir camdır; bu yüzden mineral değil, mineraloid sayılır. Kırıldığında kabuk biçimli, çok keskin kenarlar verir. Mohs ölçeğinde yaklaşık 5,5 sertliktedir; kolay çizilir ve darbede kırılabilir. Anadolu’da Kapadokya’daki kaynakları Neolitik çağda geniş bir alana taşınmıştır.

Obsidyen nedir?

Volkandan çıkan erimiş kayaç yavaş soğursa atomları düzenli kristaller kurar. Obsidyende soğuma o kadar hızlıdır ki atomlar bu düzene giremez ve kayaç cam olarak katılaşır. Bu yüzden obsidyen bir mineral değil, mineraloid olarak sınıflandırılır.

Cam zamanla kararlılığını yitirip yavaş yavaş kristalleşir. Bu nedenle obsidyen, jeolojik olarak yakın zamanda volkanik etkinlik görmüş bölgelerde bulunur; çok eski yatakları büyük ölçüde değişmiş ya da dağılmıştır.

Obsidyen taşının özellikleri

• Tür: Volkanik cam, mineraloid
• Sertlik: Mohs ölçeğinde yaklaşık 5,5; kuvarstan yumuşaktır. Kuvars ailesini yeşil kuvars yazımızda anlattık.
• Kırılma: Konkoidal, yani midye kabuğunu andıran kavisli yüzeyler; kenarlar çok keskindir.
• Renk: En çok siyah; kahverengi ve yeşilimsi tonları da vardır.
• Bulunduğu yerler: Jeolojik olarak genç volkanik bölgeler; Anadolu’da Kapadokya’daki Göllü Dağ ve Nenezi Dağ, Doğu Anadolu’da Bingöl ve Nemrut

Keskinliği nereden gelir?

Obsidyenin içinde onu belirli düzlemler boyunca bölen bir kristal yapı yoktur. Darbe aldığında cam gibi kavisli yüzeylerle kırılır ve bu kırılma çok ince bir kenar bırakır. Bu kenar, kaliteli cerrahi çelikten bile daha ince ve keskin olabilir.

İnsanlar bu özelliği binlerce yıl önce keşfetti. Obsidyenden kesici aletler ve ayna yapıldı.

Mağazada

Doğal taşlar ve kristaller

1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz

Doğal Taşları Gör

Siyahın dışındaki obsidyen türleri

• Kar tanesi obsidyen: Camın bir kısmı zamanla kristalleşir ve siyah zemin üzerinde beyaz ya da gri, ışınsal kümeler oluşur. Bu kümeler kristobalit adlı mineralden oluşur.
• Parlak (gökkuşağı ve altın) obsidyen: Camın içindeki çok küçük mineral kristalleri, kayaç kırıntıları ya da gaz kabarcıkları ışığı yansıtır. Taşı çevirdikçe yüzeyde renkli ya da altın sarısı bir parıltı görülür.

Adı nereden gelir?

Romalı yazar Plinius, Doğa Tarihi adlı eserinin 36. kitabında bu camsı taştan söz eder. Anlattığına göre taşı Etiyopya’da Obsius adında biri bulmuştur; taş çok koyu renklidir, bazen yarı saydamdır ve duvara ayna olarak asıldığında görüntüden çok bir gölge yansıtır.

Bugünkü “obsidyen” sözcüğü de bu anlatıdan gelir: metnin eski kopyalarında Obsius adı “Obsidius” diye okunmuş, taşın adı da “obsidianus” biçiminde yerleşmiştir. Plinius ayrıca İmparator Augustus’un Roma’daki Concordia Tapınağı’na obsidyenden yapılmış dört fil heykeli adadığını yazar.

Anadolu’nun obsidyeni: Kapadokya’dan Ürdün’e

Niğde yakınlarındaki Göllü Dağ ve Nenezi Dağ, Orta Anadolu’nun başlıca obsidyen kaynaklarıdır. Göllü Dağ’ın kuzey yamacında, yaklaşık 1.600 metre yükseklikteki Kaletepe (Kömürcü) mevkiinde, Neolitik çağdan kalma, yaklaşık 4 hektarlık açık hava atölyesi kazılmıştır. Burada obsidyen bloklarından düzgün dilgiler, yani uzun ve ince kesici parçalar üretilmiştir.

Bu obsidyen, Kapadokya’dan çok uzaklara ulaşmıştır. Arkeologlar, bugünkü Ürdün’deki el-Hemmeh yerleşiminde bulunan Çanak Çömleksiz Neolitik dönem obsidyeninin Doğu Göllü Dağ’dan geldiğini kimyasal analizle göstermiştir. Yani bir Kapadokya volkanının camı, binlerce yıl önce bugünkü Ürdün’e kadar taşınmıştır.

Çatalhöyük’te obsidyen aletler ve aynalar

Konya Ovası’ndaki Çatalhöyük, Anadolu’nun çok bilinen Neolitik yerleşimlerinden biridir. Burada kimyasal analizi yapılan obsidyen eserlerin Kapadokya’daki üç kaynaktan, Doğu Göllü Dağ, Nenezi Dağ ve Acıgöl Batı’dan geldiği belirlenmiştir. Araştırmacılar, Erken Neolitik’in sonlarına doğru Nenezi Dağ’a daha çok yönelindiğini ve bunun yeni dilgi teknikleriyle birlikte ortaya çıktığını belirtir.

Çatalhöyük’ün en ilgi çekici buluntularından biri obsidyen aynalardır. 1960’larda James Mellaart’ın kazılarında bulunan bu aynaların yüzeyleri düz ve parlaktır; net bir görüntü yansıtır. Bugün Konya ve Ankara’daki arkeoloji müzelerinde bulunurlar. Bu aynaları deneysel olarak yeniden yapmaya çalışan bir araştırmacı, düz bir yüzey taşlayıp ardından gerçek bir cila elde etmenin hiç kolay olmadığını not etmiştir.

Obsidyen nasıl temizlenir ve bakılır?

1. Ilık su ve yumuşak bez: Taşı ılık suyla nemlendirilmiş yumuşak bir bezle silin, sonra kurulayın.
2. Darbeden uzak tutun: Obsidyen camdır; yere düşerse ya da sert bir yüzeye çarparsa kırılabilir veya kenarından parça atabilir.
3. Ayrı saklayın: Kuvars gibi daha sert taşlarla aynı kutuda sürtünürse yüzeyi çizilir. Bez bir kesede ya da bölmeli bir kutuda tutun.
4. Keskin kenara dikkat edin: Ham ya da kırık bir parçanın kenarı bıçak gibi kesebilir. Böyle bir parçayı tutarken dikkatli olun ve çocukların ulaşamayacağı bir yerde saklayın.

Diğer taşlarınız için genel bakım adımlarını taş bakım ve temizlik rehberimizde bulabilirsiniz.

Evde obsidyen: nerede dursun?

Obsidyenin parlak siyah yüzeyi ışığı ayna gibi geri verir. Pencere kenarında ya da bir masa lambasının yakınında, açık renkli bir zemin üzerinde durduğunda bu parlaklık daha belirgin görünür. Parlak türlerin renkli ya da altın sarısı parıltısı ise yandan gelen ışıkta ortaya çıkar.

Sık sorulanlar

Mamuxa’da obsidyen

Mamuxa’daki obsidyen taşlarını ürün sayfasında inceleyebilirsiniz. Diğer taşlarımızı Doğal Taşlar bölümümüzde bulabilirsiniz.

Kaynaklar

1. Geology.com
2. Plinius, Naturalis Historia 36.67
3. Carter, T., Poupeau, G., Bressy, C., Pearce, N. J. G.
4. Çatalhöyük Araştırma Projesi, Newsletter 7
5. Carter, T., Contreras, D. A., Campeau, K., Makarewicz, C. A.
6. DEFC
7. IFEA İstanbul
8. Kaletepe Deresi 3
9. Archaeology
10. Lewis & Short, Latin Dictionary