Bir dumanlı kuvars parçasını ışığa tuttuğunuzda, demli bir çayı andıran saydam bir kahverengi görürsünüz. Açık parçalar bal rengine yakındır; koyu olanlar ise neredeyse siyaha döner. Bu yazıda dumanlı kuvarsın ne olduğunu, rengini nereden aldığını, İskoçya’yla bağını ve evde nasıl bakılacağını anlatıyoruz.
Kısaca: Dumanlı kuvars, açık kahverengiden siyaha yakın tonlara uzanan saydam kuvarstır. Rengi, kristaldeki eser miktarda alüminyumun yer altında, çevredeki kayaçların doğal ışınımıyla etkinleşmesinden doğar. Mohs ölçeğinde 7 sertliktedir. Mücevherde kullanılan dumanlı kuvarsın çoğu Brezilya’dan gelir. İskoçya’da “cairngorm” adıyla anılır. Ilık sabunlu suyla temizlenir, ısıdan uzak tutulur; ısı rengini açabilir.
İçindekiler
Dumanlı kuvars nedir?
Dumanlı kuvars, kuvarsın kahverengi renkli türüdür. Kimyasal olarak silisyum dioksittir; yani renksiz şeffaf kuvarsla, sarı sitrinle ve mor ametistle aynı mineraldir. Geology.com’a göre renk dışında bu türlerin özellikleri neredeyse aynıdır.
Dumanlı kuvarsın özellikleri
- Mineral: Kuvars (SiO₂)
- Sertlik: Mohs ölçeğinde 7
- Renk: Açık sarımsı kahverengiden siyah görünecek kadar koyu kahverengiye; bazı parçalarda grimsi tonlar. Renk çoğu zaman bölge bölge değişir.
- Renk nedeni: Alüminyum safsızlıkları ve radyasyonla oluşan renk merkezleri
- Koyu türlerin adları: Morion, cairngorm
- Başlıca kaynaklar: Brezilya, Madagaskar; ayrıca İskoçya, İsviçre, Rusya, Ukrayna ve ABD (Colorado, New Hampshire)
Kahverengi renk nereden gelir?
Dumanlı kuvarsın rengi bir boya değildir; kristalin içindeki küçük bir değişiklikten doğar. Kuvars büyürken bazı silisyum atomlarının yerine alüminyum geçer. Geology.com’a göre çevredeki kayaçlardan yayılan doğal radyasyon, bu alüminyumun çevresindeki “renk merkezlerini” etkinleştirir ve taş kahverengiye döner.
Bilim dilinde bu yapıya “alüminyum boşluk merkezi” denir. Bell Laboratuvarları’ndan K. Nassau ve B. E. Prescott, 1977’de Mineralogical Magazine‘de yayımladıkları çalışmada, dumanlı rengin bu merkezle ilişkili bir soğurma bandından geldiğini göstermiştir. GIA’nın Gems & Gemology dergisinde Bolivya’dan incelenen bir örnekte de, alüminyumca zengin katmanların doğal ışınlanmayla dumanlı renk kazandığı yazılır.
Geology.com, dünyanın pek çok yerindeki radyoaktif maden yataklarında çok koyu dumanlı kuvars bulunduğunu belirtir. İlginç bir ayrıntı: ametistin moru da benzer bir yolla oluşur; orada alüminyumun yerini demir alır.
Mağazada
Doğal taşlar ve kristaller
1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz
Laboratuvarda ışınlama ve ısıtma
Aynı renk laboratuvarda da elde edilebilir. GIA’nın Gems & Gemology dergisinde 1988’de yayımlanan bir derlemeye göre renksiz kuvars, gama ışınlarıyla ışınlanarak dumanlı kuvarsa dönüştürülür. Geology.com da bazı kaya kristallerinin laboratuvarda ışınlanarak dumanlı renge getirilebildiğini yazar.
Kaynaklar bu işlemin ne kadar yaygın olduğu konusunda ayrışır. Uluslararası Değerli Taş Derneği (IGS), dumanlı kuvarsta ışınlamayı yaygın sayar ve işlemin ayırt edilemediğini belirtir. Geology.com ise dumanlı kuvars bol ve ucuz olduğu için bunun sık yapılmadığını yazar. İki kaynak da ısıtmanın dumanlı kuvarsın rengini açtığını yazar; Geology.com’a göre çok koyu parçalar bazen bu yolla açılır. Burada anlattığımız, kaynakların piyasa için çizdiği genel tablodur; tek tek taşların geçmişi hakkında bir yargıda bulunmuyoruz.
İskoçya’nın “cairngorm”u
Geology.com’a göre dumanlı kuvars İskoçya’nın ulusal taşıdır ve orada Cairngorm Dağları’nın adıyla “cairngorm” diye anılır. IGS, çok koyu kahverengi türlere “morion” ya da “cairngorm” dendiğini yazar. ABD’nin New Hampshire eyaleti de 31 Mayıs 1985’te dumanlı kuvarsı resmî eyalet taşı ilan etmiştir.
Taşın hikâyesi Avrupa’yla sınırlı değil. Geology.com, Joseph Needham’ın Çin bilim tarihi çalışmasına dayanarak, 12. yüzyıl kadar erken bir dönemde Çin’de düz dumanlı kuvars parçalarından gözlük yapıldığını aktarır. Anlatıya göre bu gözlüklerin bir kısmını yargıçlar, duruşmada yüz ifadelerini gizlemek için takarmış.
“Dumanlı topaz” değil
IGS’ye göre dumanlı kuvars, rengi yüzünden sık sık topazla karıştırılır. Piyasada duyabileceğiniz “dumanlı topaz” adı da yanlış bir addır; kastedilen taş dumanlı kuvarstır. Topaz ayrı bir mineraldir.
Dumanlı kuvars nasıl temizlenir ve bakılır?
Dumanlı kuvars, ametist ve sitrinle aynı mineraldir. Bu yüzden GIA’nın bu taşlar için verdiği bakım önerileri burada da yol gösterir.
- Ilık sabunlu su: Taşı ılık, hafif sabunlu suyla yıkayın, durulayıp yumuşak bir bezle kurulayın.
- Isıdan uzak tutun: Isı dumanlı kuvarsın rengini açabilir. Taşı ocak, fırın ya da kalorifer gibi sıcak yüzeylerin yanına koymayın, buharla temizlemeyin.
- Ani sıcaklık değişiminden kaçının: GIA’ya göre ani sıcaklık değişimi bu ailedeki taşların çatlamasına yol açabilir.
- Ayrı saklayın: Sertliği 7 olduğu için daha yumuşak taşları çizebilir; bez bir kesede ya da bölmeli bir kutuda tutun.
Taşların genel bakımını bakım ve temizlik rehberimizde ayrıca anlattık.
Evde dumanlı kuvars: nerede dursun?
Dumanlı kuvarsın kahverengisi, ışığı arkadan aldığında açılır ve saydamlaşır. Açık renk bir zeminde, örneğin keten bir örtü ya da krem bir tabak üzerinde, rengi daha net okunur. Kitaplık rafında ahşap ve kâğıt tonlarının arasında da yer bulabilir. Sıcak bir kalorifer peteğinin ya da sobanın üstü ise ona göre bir yer değildir.
Sık sorulanlar
Dumanlı kuvars ile dumanlı topaz aynı taş mı?
“Dumanlı topaz” adıyla satılan taş aslında dumanlı kuvarstır. IGS bu adı yanlış bir ad olarak tanımlar; topaz ayrı bir mineraldir.
Morion nedir?
Morion, siyaha yakın, çok koyu kahverengi dumanlı kuvarsa verilen addır. IGS, bu koyu türlerin “cairngorm” adıyla da anıldığını yazar.
Dumanlı kuvarsın rengi değişir mi?
Kaynaklara göre ısı dumanlı kuvarsın rengini açabilir. Bu yüzden taşı sıcak yüzeylerden ve buharlı temizlikten uzak tutmak iyi bir alışkanlıktır.
Mamuxa’da dumanlı kuvars
Mamuxa’daki dumanlı kuvarsı yazının başındaki ürün kartından inceleyebilirsiniz. Kuvars ailesinin diğer üyelerini çilek kuvars, limon kuvars ve yeşil kuvars yazılarımızda anlattık. Diğer taşlarımızı Doğal Taşlar bölümümüzde bulabilirsiniz.
