Kuyumcu vitrinlerinde ay adlarıyla dizilmiş küçük taşlar görürsünüz: ocak için koyu kırmızı bir garnet, şubat için mor bir ametist, aralık için mavi-yeşil bir turkuaz. Bu sıralama çok eski görünse de bugünkü biçimini bir kuyumcu toplantısında, 1912’de aldı. Bu yazıda doğum taşı listesinin nasıl ortaya çıktığını, sonra nasıl değiştiğini ve her ayın taşının rengini anlatıyoruz.
Kısaca: Bugün kullanılan doğum taşı listesi, ABD’li kuyumcuların ulusal birliğinin Ağustos 1912’de Kansas City’deki toplantısında kabul edildi. Liste sonradan birkaç kez genişletildi: 1952’de sitrin ve zirkon, 2002’de tanzanit, 2016’da spinel eklendi. Ayları on iki taşla eşleştirme fikri ise çok daha eskidir ve başrahibin göğüslüğündeki on iki taşa dayandırılır.
İçindekiler
1912, Kansas City: bir ticaret toplantısı
Mineralog George Frederick Kunz, 1913’te yayımlanan The Curious Lore of Precious Stones kitabında yeni listenin Ağustos 1912’de Kansas City’de National Association of Jewellers (Ulusal Kuyumcular Derneği) tarafından onaylandığını yazar. Geology.com, aynı kuruluşu American National Retail Jeweler’s Association olarak anar; bugünkü adı Jewelers of America’dır.
Geology.com’a göre bu standart liste, hangi ayın hangi taşla anılacağı konusunda kuruluşlar ve kişiler arasındaki karışıklığı azalttı. Kunz bu kararı pek beğenmemişti: Kitabında, taş seçimini satıcıların o günkü çıkarına bırakmanın insanların bu geleneğe ilgisini zayıflatacağını açıkça yazar. Yani listeyi hazırlayanlar da onu eleştirenler de işin ticari bir yanı olduğunu biliyordu.
Daha eski kökler: başrahibin göğüslüğü
Kitab-ı Mukaddes’in Çıkış kitabında (28:15–21), başrahibin göğsüne takılan, dört sıra hâlinde on iki taş işlenmiş bir göğüslük tarif edilir. Her taşa İsrailoğulları’nın on iki kabilesinden birinin adı kazınır. Yahudi Yayın Cemiyeti’nin (JPS) çevirisi, bu taşların birkaçının bugün hangi taşa karşılık geldiğinin belirsiz olduğunu dipnotta belirtir.
Kunz’a göre bu on iki taşı yılın on iki ayıyla ilk kez ilişkilendirenler, 1. yüzyılda tarihçi Josephus ve 5. yüzyılın başında Aziz Hieronymus’tur. Ama Kunz, kişinin kendi doğum ayının taşını takmasının çok daha geç bir alışkanlık olduğunu yazar; bu alışkanlığın 18. yüzyılda Polonya’da ortaya çıktığı anlatılır.
1912’den bugüne değişiklikler
Kunz’un aktardığı 1912 listesinde bazı aylar için bir de yedek taş vardı: mart için heliotrop (bloodstone) ve akuamarin, haziran için inci ve ay taşı, ağustos için sardoniks ve peridot, ekim için opal ve turmalin, aralık için turkuaz ve laciverttaş. Sonraki değişiklikler, kuyumcuların bir aya yeni bir renk ya da daha dayanıklı bir taş ekleme isteğiyle yapıldı:
- 1952: Sitrin kasıma eklendi; aralıkta laciverttaşın yerini zirkon aldı.
- 2002: 1960’larda Tanzanya’da bulunan tanzanit aralık listesine girdi.
- 2016: Amerikan Değerli Taş Ticaret Derneği (AGTA) ile Jewelers of America, spineli ağustos taşları arasına aldı.
Bugün tek bir resmî liste yoktur; ABD ve Birleşik Krallık’ta kullanılan listeler arasında küçük farklar vardır. Aşağıdaki tablo, Amerikan Gemoloji Enstitüsü’nün (GIA) yayımladığı listeyi izler.
Mağazada
Doğal taşlar ve kristaller
1.500 TL ve üzeri siparişlerde kargo ücretsiz
Aylara göre doğum taşları tablosu
| Ay | Taş | Renk | Listeye girişi |
|---|---|---|---|
| Ocak | Garnet (lal) | Çoğunlukla kırmızı; turuncu, sarı, mor ve yeşil türleri de var | 1912 |
| Şubat | Ametist | Açık morumsudan koyu mora | 1912 |
| Mart | Akuamarin · heliotrop (bloodstone) | Yeşilimsi mavi · kırmızı benekli koyu yeşil | 1912 |
| Nisan | Elmas | Renksiz ya da renkli | 1912 |
| Mayıs | Zümrüt | Yeşil | 1912 |
| Haziran | İnci · aleksandrit · ay taşı | Beyaz, siyah, altın tonlu · gün ışığında mavi-yeşil, akkor ışıkta mor-kırmızı · beyaz, gümüşi parıltılı | İnci ve ay taşı 1912; aleksandritin giriş yılı doğrulanmadı |
| Temmuz | Yakut | Koyu kırmızı | 1912 |
| Ağustos | Peridot · spinel · sardoniks | Sarımsı yeşil · neredeyse her renk · kahverengimsi kırmızı ve beyaz bantlı | Peridot ve sardoniks 1912; spinel 2016 |
| Eylül | Safir | Çoğunlukla mavi | 1912 |
| Ekim | Opal · turmalin | Gökkuşağı renklerinde renk oyunu · pembe başta çok renkli | 1912 |
| Kasım | Topaz · sitrin | Sarı, kahverengi, mavi · sarıdan turuncuya | Topaz 1912; sitrin 1952 |
| Aralık | Turkuaz · zirkon · tanzanit | Maviden yeşile · çoğunlukla mavi · mavi-mor | Turkuaz 1912; zirkon 1952; tanzanit 2002 |
Turmalin ailesinin siyah üyesini siyah turmalin yazımızda anlattık. Taşları renklerine göre gruplayan Renge Göre Taşlar sayfamıza da göz atabilirsiniz.
Burç taşları ayrı bir liste mi?
Evet. Doğum taşı listesi takvim aylarına göre düzenlenir. Burç taşı listeleri ise kaynaktan kaynağa değişir; ortak bir liste yoktur.
Bir gelenek, bir ticaret
Doğum taşı listesi bir bilim kurumunun değil, kuyumcu kuruluşlarının kararıdır ve onların toplantılarında güncellenir. Bu, listeyi değersiz kılmaz; yalnızca ne olduğunu söyler: hediye seçimini kolaylaştıran, zamanla yerleşmiş bir alışkanlık.
Taşı takıda kullanacaksanız sertliğine de bakın. Geology.com’un tablosuna göre ayların taşları Mohs ölçeğinde inci için 2,5–4,5’ten elmas için 10’a kadar değişir. Opal 5,5–6, ay taşı 6–6,5 sertliktedir; her gün takılan bir yüzükte bu taşlar daha kolay çizilir.
Sık sorulanlar
Bir ayın birden fazla doğum taşı olabilir mi?
Evet. GIA’nın listesinde haziran, ağustos ve aralık için üçer, mart, ekim ve kasım için ikişer taş vardır.
Doğum taşı listesini kim belirler?
İlk ortak liste 1912’de ABD’li kuyumcuların ulusal birliği tarafından kabul edildi. Sonraki eklemeleri de kuyumcu ve değerli taş ticareti kuruluşları yaptı.
Mamuxa’da doğum taşları
Listedeki taşlardan garnet, ay taşı, turmalin, sitrin ve turkuaz mağazamızda var. Diğer seçenekler: Ay Taşı · Turmalin Taşı · Sitrin Taşı · Turkuaz Taşı. Tüm taşlarımızı Doğal Taşlar bölümümüzde bulabilirsiniz.
Kaynaklar
- George Frederick Kunz, The Curious Lore of Precious Stones (1913), Project Gutenberg
- Geology.com: Birthstones
- GIA: Birthstones
- Sefaria: Çıkış 28:15–21 (JPS çevirisi)
